Jacques van Marken

De eerste sociaal ondernemer van Nederland  (1845-1906)

Op vrijdag 29 maart 2019 verschijnt de biografie over Jacques van Marken.

Biografie over J.C. van Marken (1845-1906), Uitgeverij Nw Amsterdam, 676 pagina’s.

Deze biografie komt tot stand door financiele steun van:

DSM, VNO/NCW, Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, MHM onroerend goed BV, Het Meisjeshuis, KIWA, Gemeente Delft, Frank Teeuwisse en vrienden, TU Delft, Bert & Eugenie Kips, Unilever, Stichting Museum Van Marken .

Jacques van Marken is de grondlegger van de Gist- en Spiritusfabriek (later Gist-Brocades, thans DSM) en de Nederlandse Oliefabriek (het later Calvé) in Delft. Tevens was hij directeur van Lijm- en Gelatinefabriek. Hij was eind 19e eeuw een sociaal bewogen industrieel. Van Marken geloofde in de kracht van samenwerking en wilde de productiefactoren Arbeid en Kapitaal verzoenen. Hij ontwikkelde een eigen visie op de maatschappelijke taak van werkgevers, bedacht nieuwe systemen van werkclassificatie (loon naar werk) en van beoordeling (loon naar werken). Als eerste ondernemer in Nederland voerde Van Marken onder meer een pensioenregeling en een ondernemingsraad in. Vaak liet hij zich inspireren door ideeën uit het buitenland. Hij zette zich volledig in voor de ‘Sociale Questie’ en riep in zijn fabrieken (Gist, Calvé en Lijm) 107 verschillende sociale instituten in het leven. Zijn ‘verheffingsideaal’ onderbouwde hij met een driestappenplan:

1. Veilig stellen van het dagelijkse onderhoud van de arbeider en zijn gezin.

2. Door verzekeringen waarborgen dat het ‘dagelijks brood’ niet door vervelende of onverwachte gebeurtenissen gevaar loopt.

3. De ontwikkeling van de arbeiders, de vrijetijdsbesteding en de ‘verfraaiing’ van het leven. Hij creëerde als eerste in Nederland een ‘fabriekskolonie’: Agnetapark (nabij de Gist- en Spiritusfabriek). Met zijn vrouw ging hij temidden van zijn arbeiders wonen. Op de Wereldexpositie in Parijs (1889) werden de beroemde ‘familistère’ van Godin en het Agnetapark naast elkaar tentoongesteld als prikkelende voorbeelden voor de toekomst, waar arbeiders en hun gezinnen gelukkig kunnen worden.

In 2013 heb ik een ‘geheim dagboek’ van J.C. van Marken mogen inzien, waarin het ‘dubbelleven’ van de geëngageerde ondernemer duidelijk wordt. Hij had een minnares met drie kinderen In Rotterdam. Echtgenote Agneta heeft later – na de dood van de minnares – de drie kinderen in huis genomen. (Zie: roman ‘Agneta’)

In een tijdperk waar de overheid slechts toekeek en niet ingreep bij sociale misstanden, was Van Marken een pionier/visionair op het gebied van Verantwoord Maatschappelijk Ondernemen. Als ondernemer was hij net zo baanbrekend als bijvoorbeeld Henri Ford, William Lever of Jean-Baptiste Godin. Zijn ideeën over coöperaties en winstdeling zijn nog steeds actueel.